Modi Thabeng (Naby die Berge)

Die ossewa kruip stadig teen die steil hange van die Grootrivierberge uit. Die staalbande klou en glip, klou en glip oor die kwartsrotse maar sug gemaklik vorentoe as sandsteen en skalie onder die groot gewig verkrummel. Die hout en staal van die wa-raam kantel, kreun en kraak soos die nek en spiere van sestien osse teen die jukke beur. Hul hoewe kletter oor die klippe soos ’n mal metronoom wat die wa se klaagliedere teen die kranse dra. Die vals note eggo deur die bakke en grotte rondom die bergpas, glip die blou lug in tot iewers tussen die wolke. ’n Visarend vang die vreemdheid in die hoë winde bo die pieke en swenk sy vlug om die optog te bekyk.

Onder die wa swaai die hoenderhok met vyf lêhenne, hul eierlêprogram deurmekaar geskommel in die waggelende wêreld. Agter die wa trek twee bokke en ’n skaaplam onwillig aan die rou-rieme. Hulle voel duidelik aan dat die reis nie goed gaan eindig as jy ‘n bok of ‘n skaap is nie. Bo-op die wa, onder die seil, sit Ouma Connie en sewe kinders, insluitend my pa as kind. Oupa Jannie verken vooruit te perd, en Oom Charlie, die drywer, sit op die wakis, sweep in die hand. Elke nou en dan bulder hy instruksies aan die osse en die tou-leier.

Dit is die jaar 1926. Die familie is op ’n sewe-dag-reis deur vier bergreekse, van die plaas by Steytlerville na Jeffreysbaai, vir ’n vakansie by die see.

Blaai nou 40 jaar verder, en hier is die opvolg.

Die geel Valiant ry suid deur die halfwoestyn van die Karoovlakte. Aan boord is Ma, Pa en die vyf seuns. Die reis is van ons huis in die Noorde vir ons jaarlikse vakansie by die see naby Jeffreysbaai. Hier in die Karoo is die aarde plat en eindeloos gesmelt soos was. Die bossies gepeper oor die vlaktes tot so ver as die oog kan sien. Maar suid lê die blou berge.

Die Kaapse Vouberge stuit die horison soos ’n blou muur in die deins. Eers klein en vaag, soos ’n wolk wat aan die aarde raak, maar later groter en donkerder. Uiteindelik toorn die bergmuur hemelhoog in ons ruite.
Oorweldigend en onveranderlik. 

En dan, skielik, breek die muur oop in ’n bergpas wat ons inlaat en deurlaat.

Die probleme van die lewe kan soos berge wees, het Pa verduidelik. Van vêr af lyk hulle onwerklik in hul ligblou sluier. Maar namate jy nader kom, lyk dit of hulle die pad heeltemal blokkeer met nêrens om heen te gaan of te ontsnap nie. En wanneer jy regtig naby is, word hulle massief en oorweldigend. Maar juis dan word die detail duidelik en verander die werklikheid. As jy vasberade bly en met goeie geloof volhou, sal die bergpas oopgaan en jou deurlaat.

Ma en Pa het afgetree by Jeffreysbaai met sy wit sand, swart rotse en die see. Bo die voordeur het Pa ’n blou berg aan die einde van ’n vlakte met mosaïekblokke gebou en die naam Modi Thabeng daarby geskryf, “Naby die Berge”. En Pa het gesê: Ons is nou net ’n tree weg van ons laaste reis oor die berge.
‍

‍
Een van my gunsteling oomblikke in die spreekkamer was om swangerskappe te hanteer en dan die babas te verlos. Dit moet een van die mees fassinerende reise wees om te aanskou en te deel. Eers is die aanstaande ma in ekstase oor die positiewe toets. Sy omhels haar man, spring rond van vreugde en kondig aan die hele wêreld dat hulle bestem is om ma en pa te word! Maar dan praat sy met haar vriende en haar ma, en stadig daag die werklikheid van die geboorte in haar gedagtes. Sy dink aan die grootte van pasgeborenes en haar eie liggaam. Namate haar omtrek groei, groei haar twyfel en huiwering ook. Sy soek gerusstelling by haar ma, die dokter, die vroedvrou en haar vriende. Sy oorweeg om ’n keisersnee te versoek om die proses te vermy en dink aan verskonings daarvoor. En dan voel sy skuldig omdat sy aan haarself twyfel. Ma en party van haar beste vriende het dit deurgemaak en koester die herinneringe. Namate die tyd aanstap, word die ongemak erger, en die kind iewers in haar lyf roer en rol en kom lê hier langs haar hart. En die dokter sê: “Dit kan nou enige tyd wees. Dit is wat jy moet doen…”

En die berg word reusagtig en skrikwekkend.

Maar skielik is dit asof sy alles verstaan.

Skielik voel sy opgewonde, veilig en geïnspireer tegelyk. Skielik kan sy nie wag om dit alles agter die rug te kry nie.

Dan breek die tyd aan. Sy aanvaar instruksies, sy voorsien die golwe van pyn, sy gryp en skree en beur met al haar krag. En dan, in sweet en trane en bloed, gebeur die wonder van geboorte.

En die baba wat uit haar liggaam en haar liefde gegroei het, vou in haar arms en koester teen haar bors.
‍

‍
Ek is nou in my ouer jare, ’n velkankerdokter. Die vel is nie net die grootste orgaan in ons liggame nie, dit is ook heeltemal sigbaar, dit dra ons geskiedenis en vertoon dit aan die hele wêreld. Dit vertel of ons voorouers uit die poolstreke of van die ewenaar gekom het, dit wys die moesies en geboortevlekke wat ons geërf het, en dit dui aan of ons ons tyd binnenshuis of in die buitelug deurbring. Dan kom die tatoeëermerke, oorbelle, en goud, silwer en edelstene. Maar die interessantste is die littekens en die stories agter die littekens.

Nog meer indrukwekkend is hoe ons vel skoonheid dra en uitstal. As jy jonk is, is die vel glad, blink en sag, ‘n perfekte vertoon van ons onskuld en gebrek aan blootstelling en ervaring. Die skares juig vir die langbeen-catwalks, snak vir asem  by die subtiel-ontblotende modeparades en staar woordeloos na die ongelooflike skoonheid van Mej Heelal.

Maar die lewe los littekens. Die trotse swangerskap gaan verby en los voue en rekmerke as bewys. Die elegante borste in skakerings van pienk, sak in bruin. Die hoë, gladde wangbene klei-oor met chloasma in bruin en grys. En die vrou raak ontnugter met haar veranderende liggaam, vermy die blatante spieëls en skuil haar gesig agter poeiers en grimering. Maar dan begin ’n fassinerende oorgang, en die volwasse vrou begin haarself stadig maar seker bevry. Die gesag van moederskap, huweliksvervulling en sosiale impak vestig met al die bewyse van senioriteit sigbaar. Hierdie middeljare bring die egte skoonheid en volwassenheid na vore, wat ek liefhet. Dit dra ’n aroma van wysheid en liefde, sorg en opoffering, elegansie en tevredenheid. Dit word die kenmerke van gemeenskapsinvloed en leierskap.

Maar die horlosie teen die muur draai die wysers ongemerk en genadeloos.

Die dame in my spreekkamerstoel is Anna. Anna is 78 jaar oud.

“Goed om jou weer te sien, Anna!” sê ek met ’n opbeurende stem.

“Wat kan ek vandag vir jou doen?”

“Ag Dokter, ek het gedink ek kom vir ’n velondersoek,” sê sy bedagsaam.

Ek vra al die vrae, en terwyl ek tik, maak Anna haarself gereed vir die ondersoek.

Ek neem haar regterhand in myne en begin haar vingers en hande met die dermatoskoop ondersoek.

“Ag, moet tog nie kyk na daardie lelike vingers nie!,” sê sy.

“Hulle is só knobbelrig van die arthritis!”

Ek beweeg teen haar arms op.

“Kyk net al die voue in my vel!” sê sy onsteld, vat een van die plooie tussen haar vingers en trek dit styf onder my neus.

Haar hare is grys en dun en sag soos sy onder my vingers.

Ek huiwer met die dermatoskoop oor haar voorkop en sy knyp haar oë styf teen die skerp lig.

Die spanning sigbaar om haar mond.

Die bruin sonskade vlek oor haar slape; val deur die plooie soos skaduwees deur die gebarste vloer van ’n droë meer.

“Kan dokter iets doen aan my ooglede?” vra sy. “Hulle gly oor my wimpers en dan kan ek nie ordentlik sien nie.”

“Ja! En wat van hierdie lelike vratte wat aan die kante van my kop groei? Hulle is aaklig!” sê sy met finesse.

“Dis mossels!” lag ek. “Dis bewys dat jy die werk gedoen het. Jy wil nie daarvan ontslae raak nie!”

En dan kry ek die kanker op haar wang. Dit was byna onsigbaar.

’n Groot, infiltrerende basale-sel-karsinoom.

Ek maak die ondersoek sagkens klaar en sit haar terug in die stoel.

“Jy het ’n lelike karsinoom op jou gesig wat ons sal moet verwyder,” begin ek. “Dit sal uitgesny moet word. Dit sal ’n litteken laat.”

Anna bly ’n rukkie stil. Dan leun sy vorentoe en neem my hande tussen haar knobbelrige vingers. Daar was ’n opregte hartseer in haar oë toe sy in myne kyk. “Ek gee nie meer om oor littekens nie, dokter. Jy het my liggaam gesien. Daar is meer in die lewe as hierdie liggaam van my. Doen wat jy moet doen.”

En op daardie oomblik word Anna een van die mooiste vroue wat ek nog ontmoet het.

Jy sien, skoonheid is ’n verklaring van die gees. Dit dra nie woorde nie, dit vertoon nie soepel lyne nie. Dit bied eenvoudige getuienis, die huis waar die siel koester.
‍

‍
Maar voor die boek toemaak, wil ek jou aan Sylvia voorstel.

Alles aan Sylvia was uitsonderlik. Die manier waarop sy beweeg, die manier waarop sy met die versorgingsoord se inwoners praat, die sorgsaamheid vir haar man en haar klein kindertjies. Sy was noukeurig met waarnemings, medikasie en behandelingsprotokolle. Sy was ’n natuurlike leier en my gunsteling verpleegster in beheer van my gunsteling tehuis.

Maar toe word Sylvia siek met ’n degeneratiewe toestand wat haar liggaam binne ’n paar kort jare sou vernietig. Kort na die diagnose is sy opgeneem in die hoësorg-afdeling van haar eie tehuis, versorg deur die personeel wat sy vroeër gelei het, en omring deur die inwoners wat sy vroeër versorg het. Die verhoog was opgestel vir een van die merkwaardigste afsluitings van ’n lewe wat ek ooit beleef het.

Sylvia se liggaam het vinnig gekrimp tot weinig meer as ‘n skelet. Die spiere het ingegee en afgebreek. Haar onderlyf het beweging verloor en afgesterf. Die reuk het die hele eenheid gevul en verder. Om vir Sylvia te versorg het byna ‘n onmoontlikheid geword.

Eendag bring een van die traanoog jong verpleegsters haar medikasie op ’n skinkbord in. Toe sy die kamer binnekom, braak sy oor die vloer, laat val die medikasie en sak in trane op haar knieë. “Kom sit hier by my, Naomi,” sê Sylvia toe die gehuil bedaar. Sy bied Naomi die stoel langs haar bed aan en ’n glas yswater. “Jy sal gou daaraan gewoond raak, en dan sal jy beter voel,” sê sy.

En dan vertel Sylvia vir haar hoe baie sy dit waardeer dat Naomi die situasie aangedurf het om haar te versorg. Sy sê dit word makliker as jy koue water drink en stadig aan die reuk gewoond raak. Sy sê dit sal nie meer lank wees nie, en dan sal dit alles net herinneringe word. Maar die moed en liefde wat Naomi getoon het deur haar te versorg, sal ’n inspirasie wees vir al die personeel, die inwoners en al die familie en vriende. En dit sal haar krag word in die jare wat kom. Sylvia blaai toe die Bybel oop by Psalm 23:4 en lees vir Naomi: “Al gaan ek ook deur die dal van die doodskaduwee, ek sal geen kwaad vrees nie, want U is met my; u stok en u staf, dié troos my.”

Sylvia het op een of ander manier daarin geslaag om slagofferskap om te draai in ’n geleentheid om haar span en almal wat met haar in aanraking kom te inspireer en te lei deur wat waarskynlik die moeilikste versorgingsituasie was wat hulle ooit sou teëkom.

Die atmosfeer in die tehuis het verander van desperaatheid en rou na iets anders.

Die gees van Sylvia het byna sigbaar geword in die gange.

En dit was Lente in die dal van doodskaduwee.
‍

‍
Die laaste son gly oor die mosaïekblokke en slaan ’n oranje gloed in die blou berge.

Pa sit nog op die rotse lank na die son gegroet het.

Sy jas styf teen die koue wind uit die suide.

Sy pet laag oor sy toe oë.

Ek het geweet hy is terug op die ossewa, op soek na sy pad deur die berge.